W XIX wieku mieliśmy do czynienia z jedną z najbardziej gorączkowych rywalizacji intelektualnych i imperialnych w historii: wyścigiem o odkrywanie, przejmowanie i wywożenie zabytków starożytnego Egiptu. Poszukiwacze zaginionych faraonów debiutuje na kanale Viasat History pierwszym sezonem, wykorzystując dramatyczne rekonstrukcje i efekty wizualne 3D, by opowiedzieć o epoce, w której europejskie mocarstwa zamieniły Dolinę Nilu w pole walki o odkrycia, ambicje i jawne grabieże.
Kiedy Europa zawitała nad Nilem
Kampania egipska Napoleona z 1798 roku nie tylko zmieniła oblicze historii wojskowości. Wywołała ona również ogólnoeuropejską fascynację cywilizacją faraonów. Francuscy uczeni towarzyszący ekspedycji z niespotykaną dotąd skrupulatnością dokumentowali świątynie, grobowce i hieroglify, a wyniki swoich badań opublikowali w monumentalnym dziele Opis Egiptu. W ciągu kilku dziesięcioleci brytyjscy, francuscy, włoscy i niemieccy agenci rywalizowali ze sobą otwarcie, a czasem nawet brutalnie, o najbardziej pożądane zabytki Egiptu.
Cienka granica między odkrywaniem a grabieżą
To, co odróżniało pionierskiego egiptologa od grabieżcy, było często kwestią punktu widzenia i patronatu. Giovanni Belzoni, były siłacz cyrkowy, który został poszukiwaczem zabytków, wtargnął do grobowców przy użyciu prymitywnych metod i przetransportował kolosalny popiersie Ramzesa II, znane jako Młodszy Memnon, do British Museum na zlecenie brytyjskiego konsula Henry’ego Salta. Tymczasem Jean-François Champollion, który w 1822 roku wykorzystał Kamień z Rosetty do rozszyfrowania hieroglifów, opowiadał się za ochroną egipskich zabytków, choć sam również zabrał niektóre z nich do Francji. Napięcie między tymi dwoma impulsami przewija się przez cały ten okres.
Konsulowie, poborcy podatkowi i konserwatorzy
Auguste Mariette jest prawdopodobnie najbardziej złożoną postacią tamtej epoki. Założył egipską Służbę Starożytności oraz muzeum, które przekształciło się w Muzeum Egipskie w Kairze, chroniąc zabytki przed wywozem za granicę, jednak jego własne wykopaliska zostałyby uznane za wysoce inwazyjne według współczesnych standardów. Henry Salt, brytyjski konsul generalny, otwarcie wykorzystywał swoją pozycję do gromadzenia zbiorów, które później zostały sprzedane do British Museum i Luwru.
Jak wyścig o zabytki ukształtował współczesną egiptologię
W XIX-wiecznej gorączce rywalizacji, obok niszczycielskich skutków, pojawiły się również autentyczne osiągnięcia naukowe. Rozszyfrowanie hieroglifów, pierwsze badania Doliny Królów oraz początki archeologii instytucjonalnej – wszystko to wyłoniło się z tego burzliwego okresu. Dzisiejsze debaty na temat repatriacji, w tym nieustanne starania Egiptu o odzyskanie obiektów przechowywanych w europejskich muzeach, są bezpośrednią konsekwencją decyzji podjętych w tamtej epoce.
Gdzie oglądać
- Oglądaj:
- Od poniedziałku do piątku
- 2 listopada 2026 r. – 9 listopada 2026 r.
- 22:00 CET
- Zobacz pełny program telewizyjny
Najczęściej zadawane pytania: Wyścig o zabytki w Egipcie w XIX wieku
Pytanie: Czy XIX-wiecznych egiptologów uważano wówczas za naukowców, czy za poszukiwaczy skarbów?
Odpowiedź: Za jedno i drugie, w zależności od tego, kogo się o to pytało. Wielu z nich pracowało jako agenci konsulów i kolekcjonerów, podczas gdy uczeni zaciekle dyskutowali na temat stosowanych przez nich metod. Granica między starannymi wykopaliskami a oportunistycznym wydobywaniem rzadko była wyraźna.
Pytanie: Co stało się ze zabytkami wywiezionymi z Egiptu w tym okresie?
Odpowiedź: Wiele z nich trafiło do największych europejskich kolekcji, takich jak British Museum i Luwr, gdzie znajdują się do dziś. Egipt wielokrotnie apelował o zwrot najważniejszych eksponatów, dzięki czemu dziedzictwo tej epoki wciąż pojawia się na pierwszych stronach gazet.